تور اصفهان
۲۶/۱۰/۱۳۹۴
ملاقات با دهمین اثر جهانی ایران
۲۷/۱۰/۱۳۹۴

تور شیراز

هتل    

 

بلبل تو کوچاش پس کوچاش غزل می خونه!

هفته گذشته در صفحه ایران گردی به معرفی هشت باغ معروف شیراز پرداختیم. در این شماره دیگر دیدنی های این شهر را معرفی می کنیم. تیتر برگرفته از بیت «بلبل تو کوچا، تو پس کوچا غزل می خونه/ شعروی ترِ حافظ می چکه از سرِ چِنگِش» از ترانه«شیراز که می گن» سروده بیژن سمندر

مجموعه دروازه قرآن

اگر از سمت اصفهان و تهران و ازطریق زمینی به شیراز بروید در مدخل ورودی شهر از کنار اولین مجموعه از دیدنی های شیراز می گذرید. مسیرش را خوب به خاطر بسپارید که حتما باید دوباره به آنجا برگردید. در کوه های دو طرف تنگه ورودی شیراز چندین اثر تاریخی و دیدنی به این شرح قرار دارد:

تنگه الله اکبر و دروازه قرآن

 در مناطق کوهستانی شمال شیراز دره های عمیق و باریکی وجود دارد که به آنها تنگه می گویند. تنگه الله اکبر بین کوه های چهل مقام و باباکوهی یکی ازمشهورترین آنهاست. می گویند در گذشته وقتی مسافران به این مکان می رسیدند با مشاهده زیبایی و عظمت شهر بانگ الله اکبر سر می دادند و از همین رو به اینجا تنگه الله اکبر می گویند. دروازه قرآن عظیم ترین بنای تاریخی تنگه الله اکبر است که در قرن چهارم ه .ق به دستور عضدالدوله دیلمی بنا شده و تا امروز بارها تخریب وبازسازی شده است. در گذشته در بالای این دروازه، قرآنی قرار داشت تا مسافران هنگام خروج از شهر از زیر آن عبور کنند و سفر سلامتی داشته باشند.

آرامگاه خواجوی کرمانی

در کنار دروازه قرآن، پلکانی هست که شما را به بالای کوه باباکوهی  و آرامگاه خواجوی کرمانی هدایت می کند. خواجوی کرمانی در جوانی برای سیاحت شهرهای جهان اسلام، زادگاهش را ترک کرد و در اواخر عمر به شیراز آمد. وی سال های پایانی عمرش را در غاری در تنگه الله اکبر کنج عزلت گزید و بعد از مرگش در همان جا دفن شد. در سال ۱۳۱۶ سنگ قبری از مرمر روی مزارش گذاشتند. کمی  بالاتر از مقبره خواجو سه غار وجود دارد که دیدن شان خالی از لطف نخواهد بود. دریکی از این غارها مقبره عمادالدین محمود وزیر، مشهوربه ابواسحاق اینجو قرار دارد.

گهواره دید

در قله کوه چهل  مقام یک برج نگهبانی وجود دارد که همزمان با اولین دروازه قرآن دردوره دیلمیان ساخته شده است. اگر توان بالا رفتن از ۶۵۰ پلکان را دارید شما را به دیدن این برج دعوت می کنیم. حالا که شما این همه پله را بالا آمدید همت کنید و کمی  بالاتر بروید و چاه مرتاض علی و محوطه آن  را هم ببینید. می گویند این محل پیش از اسلام معبد زرتشتیان بوده و بعد از اسلام به زیارتگاه تبدیل شده است.

تکیه هفت تنان (موزه سنگ)

 در دامنه کوه چهل مقام، باغ کوچکی قرار دارد. در زمان کریمخان عمارتی در این باغ ساخته شد که به تکیه هفت تنان مشهور شد. این بنا از آن جهت هفت تنان نامیده می شود که در حیاط آن هفت قبر است. گفته می شود این قبورمتعلق به هفت درویشی بوده که در خانقاه زندگی می کردند و در این مکان دفن شده ا   ‎ند. تکیه هفت تنان اکنون موزه سنگ است و در آن اشیا و ابزار سنگی به نمایش در آمده است. در نزدیکی تکیه هفت تنان آرامگاه شاه شجاع بزرگ ترین پادشاه سلسله آل مظفر و ممدوح حافظ شیرازی قرار دارد.

آرامگاه بابا کوهی

 اگر از دامنه غربی کوه باباکوهی حدود یک کیلومتر پیاده بالا بروید به آرامگاه بابا کوهی می رسید. وی از عرفای قرن چهارم ه .ق است که نامش را به این کوه بخشیده است. ازکنار آرامگاه، چشم انداز زیبایی از شهر شیراز را می توان نظاره کرد. بر اساس یک افسانه محلی حافظ برای رسیدن به وصال محبوبش «شاخه نبات» چله نشین آرامگاه باباکوهی بوده است.

آستان شاهچراغ

شیراز زیارتگاه و امامزاده کم ندارد اما شاهچراغ که از برادران امام رضا(ع) شمرده می شود، از همه معروف تر است. شاهچراغ برای دفاع و پشتیبانی از امام رضا(ع) از مدینه راهی توس بود که در شیراز گرفتار شد و در نبرد با سپاهیان مامون به قتل رسید. عمال مامون پس از قتل وی، خانه اش را به آتش کشیدند و او را زیر خروارها سنگ و خاکستر دفن کردند. تا قرن ها کسی از هویت  این مکان اطلاعی نداشت تا اینکه به طور تصادف حلقه ای که روی آن نام امامزاده حک شده بود کشف شد. اولین مقبره گنبددار شاهچراغ در قرن ششم ساخته شد. گنبد کنونی آرامگاه نیز در سال ۱۳۳۶ و توسط کمک های مردمی  اهالی شیراز جایگزین گنبد قبلی شد.

درگوشه صحن شاهچراغ یک ایوان چوبی با چهارستون باریک چوبی به چشم می خورد که آرامگاه امامزاده سید میرمحمد و امامزاده ابراهیم دو تن دیگر ازبرادران  امام رضا(ع) است. مقبره آیت ا… دستغیب هم در مجاورت این آرامگاه قرار دارد. همچنین میرزا ابوالقاسم سکوت (عارف)، وصال شیرازی (شاعر) و چهار تن از پسران وصال که همگی هنرمندان سر شناسی بودند از دیگر افراد مدفون در شاهچراغ هستند.

از سال ۱۳۳۴ در کنار  آرامگاه شاهچراغ، موزه ای راه اندازی شده است که در آن یادگارهای شهدای جنگ ایران و عراق، لوازم شخصی آیت ا… دستغیب، سکه های باستانی، اسلحه های قدیمی، ظروف سفالی، شیشه ای و فلزی، نقاشی و نسخ خطی قرآن به نمایش درآمده است.

بازار حاجی

معمولا در نزدیکی امامزاده ها  و مکان های مذهبی بازارهایی شکل می گیرند که عمدتا پررونق هستند. بازاری که در مجاورت آستانه شاهچراغ به نام بازار حاجی شناخته می شود، قدیمی ترین بخش بازار شیراز است که درقرن هشتم ه .ق شکل گرفته. گفته می شود این بازار نامش را از حاجی قوام الدین حسن، وزیر شاه شیخ ابواسحاق وام گرفته است. این بازار شاهچراغ را به مسجد جامع عتیق وصل می کند.

امامزاده سیدعلاء الدین حسین(آستانه)

حالا که به زیارت شاهچراغ و دو تن از برادران او رفتید، بد نیست سری هم به برادر ناتنی او، سیدعلاءالدین حسین بزنید. او نیز همچون برادرش به قصد حمایت از امام رضا(ع)  به ایران آمد اما قبل از رسیدن به مشهد در یکی از باغ های شیراز توسط عوامل خلافت عباسی به شهادت رسید. نخستین بنای آرامگاه وی در سال های آخر قرن هشتم ساخته شد اما بنای کنونی متعلق به سال ۱۳۳۱ شمسی است. این امامزاده در خیابان لطفعلی خان، خیابان درب شیخ قرار دارد.

امامزاده سیدعلی بن حمزه

امامزاده سیدعلی بن حمزه از نوادگان شاهچراغ است. می گویند وی درراه خراسان و در حالی که سعی داشت برای امام رضا(ع) سپاهی فراهم کند، در مواجهه با عمال خلیفه عباسی شکست خورد ودر کوه های شیراز پنهان شد. اما در نهایت به دست سربازان خلیفه کشته شد. تا زمان آل بویه مزار او مکانی فراموش شده بود اما در این زمان آرامگاه باشکوهی برایش بنا کردند. پسران کریمخان زند که در سال های ۱۱۸۴و ۱۱۹۰ ه.ق فوت کردند در یکی از اتاق های امامزاده دفن شده اند. این آرامگاه در خیابان حافظ و در نزدیکی پل باستانی علی بن حمزه واقع شده است.

خانه زینت الملوک و موزه فارس شناسی

خانه زینت الملوک در مجاورت باغ نارنجستان و چند کوچه پایین تراز مجموعه نصیرالملک قرار دارد. این خانه نامش را وامدار دختر قوام یعنی آخرین صاحب خانه است. خانه زینت الملوک در واقع اندرونی نارنجستان قوام محسوب می شده و به وسیله معبری زیرزمینی به آنجا راه دارد. سیاحت این خانه را تنها به دیدن حیاط مصفا و ارسی های رنگارنگ و گچ بری های  آن محدود نکنید و حتما سری هم به زیرزمینش بزنید، یعنی جایی که موزه تاریخ فارس برپاست. در این موزه خانم زینت الملوک به همراه تعداد زیادی از مشاهیر فارس میزبان شما خواهند بود. مجسمه مومی  این مشاهیر توسط بنیاد فارس شناسی ساخته شده است و این امکان را به گردشگران می دهد که از نزدیک با چهره مشاهیر فارس آشنا شوند.

خانه فروغ الملک و موزه هنر مشکین فام

موزه هنر مشکین فام دریکی از خانه های قاجاری شیراز برپا شده است. این بنا که خانه فروغ الملک نام دارد متعلق به یکی از اعضای خانواده قوام بوده است. این خانه بعد از واگذاری به دولت، مدتی به مدرسه تبدیل شد و پس از آن به عنوان موزه تغییر کاربری داد. در بخشی از موزه، آثار هنری خانواده مشکین فام و دیگر هنرمندان شیرازی درمعرض دید علاقه مندان قرار دارد . بخش دیگری از موزه نیز به گالری عکس مشاهیر ایران و به خصوص مشاهیر شیراز اختصاص یافته است.

ارگ کریمخانی

ارگ کریمخانیاز اولین بناهایی است که بعد از انتخاب شیراز به عنوان پایتخت به دستور کریمخان زند ساخته شد و برای ساخت آن زبده ترین معماران و هنرمندان عصر دعوت به کار شدند. مساحت این بنا ۱۲۸۰۰ مترمربع و بلندای دیوارهای آن ۱۲ متر است.  برج های چهارگوشه ارگ نیز ۱۵ متر ارتفاع دارند و با آجرکاری های زیبایی تزیین شده اند. در سه ضلع ارگ اتاق های تو در تویی وجود دارد که محل زندگی خانواده کریمخان بوده است و حمام خصوصی خان زند نیز در ضلع جنوب شرقی ارگ جاخوش کرده است. در زمان قاجار ارگ کریمخانی محل زندگی حکام محلی بود امادر عصر پهلوی از سال ۱۳۱۵ تا ۱۳۵۲به زندان شهربانی تبدیل شد و بیشترین آسیب را دید. هم اکنون بخشی از ارگ به موزه عصر زندیه اختصاص یافته است. ارگ کریمخانی در بلوار کریمخان قرار دارد و از ساعت ۸:۳۰ صبح تا ساعت هشت شب قابل بازدید است.

عمارت کلاه فرنگی و موزه پارس

حالا که ارگ کریمخانی را دیدید و سیاحت کردید شاید بد نباشد سری هم به عمارت کلاه فرنگی او بزنید که در میان باغ بزرگی به نام باغ نظر قرار داشت. البته باغ نظر خیلی بزرگ تر از آن چیزی بود که ما اکنون می بینم اما اکنون تنها بخش کوچکی از آن یعنی عمارت کلاه فرنگی باقی مانده است. این بنا که بی شباهت به کاخ هشت بهشت اصفهان نیست، در زمان کریمخان محل پذیرایی از سفیران خارجی و میهمانان بلندپایه بود واز سال ۱۳۱۶ نیز موزه پارس در آن گشایش یافت. در این موزه اشیایی از دوران پیش از اسلام و دوران اسلامی به نمایش درآمده است. قرآن های نفیس خطی منسوب به امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام صادق(ع)  برخی از اشیای ارزشمند این موزه هستند. در موزه پارس همچنین برخی از وسایل شخصی کریمخان از جمله شمشیر وی و یک تابلوی نقاشی دیواری از او به چشم می خورد که ظاهرا شبیه ترین تصویر به کریمخان است. برای بازدید از موزه پارس که در بلوار کریمخان واقع شده است، از ساعت ۸:۳۰ صبح تا هشت شب فرصت دارید.

اگر دوست دارید در مورد کریمخان زند بیشتر بدانید، از بلوارکریمخان زند خارج نشوید تا چند جای دیگر را به شما معرفی کنیم. مجموعه وکیل شامل  مسجد، حمام، آب انبارو بازار در محدوده خیابان کریمخان، می تواند حداقل یک نیم روز شما را سرگرم سیاحت کند.

مسجد وکیل

 مسجد وکیل یکی از زیباترین بناهای بازمانده از عصر کریمخان است. این مسجد دو ایوانی، دو شبستان جنوبی و شرقی دارد. شبستان جنوبی مسجد با ۴۸ ستون سنگی مارپیچ، دیدنی ترین جای مسجد و محل خوبی برای گرفتن عکس یادگاری است. محراب کاشی کاری مسجد در دیوار جنوبی این شبستان قرار دارد. پلکان منبرمسجد نیز از یک تخته سنگ مرمر یکپارچه تراشیده شده و بسیار دیدنی است. می گویند ساخت این پلکان آنقدر برای کریمخان هزینه برداشت که یک بار به شوخی گفت: اگر می خواستم این منبر را از طلای خالص بسازم، برایم ارزان تر تمام می شد!

حمام وکیل

 حمام وکیل در نزدیکی مسجد وکیل، یکی از معروف ترین گرمابه های سنتی ایران است. در گذشته آب این حمام از

آب انبار وکیل که در پشت ساختمان قرارداشت تامین می شد. اگر به حمام وکیل رفتید یادتان باشد قدری هم سربه هوا حرکت کنید تا بتوانید نقش برجسته های آهکی سقف رختکن را ببینید. معراج پیامبر(ص)، شمایل حضرت علی(ع) و ذوالفقارش، به چاه انداختن حضرت یوسف(ع)، دیدار شیرین و فرهاد و دیدار بیژن و منیژه برخی از صحنه هایی است که بر سقف رختکن نقش بسته است. اکنون حمام وکیل کاربری موزه ای دارد و مجسمه های مومی  موجود در آن برخی از آداب و رسوم استحمام در روزگار گذشته را نشان می دهند.

آب انبار وکیل

 این آب انبار یکی از چهار آب انباری است که کریمخان در زمان حکومت خودبرای اطمینان از تامین آب مورد نیاز مردم شیراز ساخت و البته بزرگ ترین آنها هم هست.

بازار وکیل

 حالا که به همه یادگارهای به جای مانده از وکیل الرعایا سرزدید، بد نیست یادگاری هم برای اقوام و دوستان به سوغات ببرید. پس راه تان را به سمت بازار وکیل کج کنید. با اینکه درشیراز چند راسته بازار وجود دارد، اما بدون شک بازار وکیل مشهورترین آنهاست. بازار براساس الگوی بازار قیصریه لار، از شاهکارهای دوران  شاه عباس کبیر، ساخته شده است. در اینجا فرش، قالی، ادویه ، پارچه و صنایع دستی می فروشند.

سرای مشیر

در کنار ورودی جنوبی بازار وکیل معبر مسقفی هست که شما را مستقیم به بازار و کاروانسرای مشیر می برد که به نام سرای مشیر شهرت دارد. صنایع دستی و به خصوص زیورآلاتی که در این بخش بازار به فروش می رسد علاقه مندان فراوانی دارد. البته بدنیست بدانید سرای مشیر در دوره قاجار ساخته شده و ربطی به کریمخان زند ندارد اما به جهت اتصال به بازار وکیل، کمابیش جزو مجموعه وکیل به حساب می آید.

دیدنی های بلوار کریمخان زند را دیدید، حالا نوبت به خیابان لطفعلی خان زند می رسد. در این خیابان نیز چند بنای تاریخی به انتظار دیدار شما نشسته اند. مسجد و خانه نصیر الملک یکی از آنهاست. این دو بنا آثاری هستند که از مجموعه نصیرالملک شامل مسجد، خانه، گرمابه و   آب انباربرجای مانده اند. این  مجموعه را سومین پسر قوام الملک، حاکم فارس و در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار ساخته است.

مسجد نصیرالملک

 گفته اند نصیرالملک این مسجد را از پول خمس و زکاتی ساخت که روحانیون  دریافت نقدی آن را نپذیرفته بودند. دیدنی ترین بخش مسجد، شبستان غربی آن است. معروف ترین عکس های مسجد نصیرالملک عکس های این شبستان است که رقص نور از پشت شیشه های رنگارنگ ارسی ها را در میان ۱۲ ستون سنگی مارپیچ به تصویر کشیده است. اگر دل تان می خواهد شما هم چنین عکسی بگیرید باید صبح زود به مسجد بروید. محراب اصلی مسجد نیز در این شبستان قرار دارد.

خانه نصیرالملک

 این خانه در همسایگی مسجدقرار دارد. پس از مرگ نصیرالملک یک تاجر شیرازی این خانه را خرید و در طول ۱۳۰ سال گذشته چندین باردست به دست شد تا اکنون که در اختیار سازمان میراث فرهنگی است و بازدید از آن فقط با هماهنگی قبلی میسر است . بازدید از مسجد اما محدودیتی ندارد.

نویسنده: ندا حبیب اله

۱۱-۰۲-۱۳۹۳

اردیبهشت شیراز، شهر شعر و ادب را از دست ندهید

هشت بهشت

حتما شما هم شنیده اید که می گویند شیراز است و اردیبهشت اش. اگرچه شهر شعر و ادب در همه فصول زیبایی های خاص خود را دارد، اما اوج این زیبایی ها در ماه اردیبهشت است که هوا در نهایت لطافت و چشم اندازهای طبیعی شهر در اوج زیبایی است. دیدنی های شیراز (به استثنای تخت جمشید و نقش رستم که در محدوده شهرستان مرودشت قرار دارند) به قدری زیاد است که حتی اگر دو، سه هفته در این شهر اتراق کنید، باز هم برای دیدن آنها با کمبود وقت مواجه می شوید. طبیعتا از ما هم انتظار نخواهید داشت که همه جاذبه های گردشگری شیراز را در یک صفحه به شما معرفی کنیم. ما مهم ترین دیدنی ها را به دو بخش تقسیم کرده ایم که در این هفته و هفته آینده شرح شان را برایتان می نویسیم. در این هفته به سراغ باغ های شیراز می رویم که از شهرتی جهانی برخوردارند و یکی از آنها نیز در فهرست میراث فرهنگی جهان ثبت شده است.

نمی خواهیم بگوییم باغ ارم زیباترین باغ شیراز است، چون هریک از باغ های این شهر زیبایی های خاص خود را دارند. اما به جرات می توان گفت که باغ ارم معروف ترین باغ شیراز و تنها باغی است که افتخار ثبت در فهرست میراث فرهنگی جهان را از آن خود کرده است. تاریخ مکتوب این باغ به حدود هزار سال پیش برمی گردد و البته هستند پژوهشگرانی که می گویند این باغ در دوره پیش از اسلام بنیان نهاده شده است. هرچه هست امروزه می توان درختان سروی با بیش از ۳۰۰ سال عمر را در باغ ارم تماشا کرد و به قدمت آن پی برد. با این حال، ساختمان مجلل و زیبای باغ ارم عمر چندانی ندارد. این ساختمان حدود ۱۵۰ سال پیش یعنی در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار توسط یکی از متمولین شیرازی به نام حسن علی خان نصیرالملک ساخته شده است و مدتی هم در اختیار خوانین ایل قشقایی بوده است. در دوره پهلوی، دولت باغ ارم را  به تملک خود درآورد و به دانشگاه شیراز واگذار کرد اما گاه برای سکونت خاندان سلطنتی در سفر به شیراز مورد استفاده قرار می گرفت. نهایتا در سال ۱۳۵۸ درهای این باغ کهن در حالی که تبدیل به باغ گیاه شناسی دانشگاه شیراز شده بود، به روی مردم گشوده شد. به همین خاطر تنوع گونه های گیاهی در باغ ارم از هرباغ دیگری در شیراز بیشتر است و البته وسعت بسیار زیادی هم دارد.

داخل کاخ زیبای باغ ارم تزیینات و نقاشی های جالب توجهی به چشم می خورد و از آن به عنوان موزه گیاه شناسی استفاده می شود، اما متاسفانه در این عمارت همیشه به روی مردم باز نیست و رفتن به درونش محدودیت های خاص خود را دارد. باغ ارم در بلوار ارم که یکی از زیباترین ( و گرانقیمت ترین!) خیابان های شیراز است، قرار دارد.

باغ عفیف آباد؛ ورسای کوچک

باغ عفیف آباد باغ بزرگ دیگری است که برای دیدنش باید به بلوار بعثت شیراز بروید. سابقه این باغ به دوره صفویه برمی گردد، اما شکل و شمایل کنونی اش یادگاری است از دوره قاجار. این باغ را خاندان قوام الملک شیرازی بنا کردند و چون یکی از آخرین وارثان آن بانویی به نام عفیفه خانم بود، به باغ عفیف آباد مشهور شد.

عفیف آباد در سال ۱۳۴۱ به تملک ارتش ایران درآمد اما غالبا به عنوان اقامتگاه خاندان پهلوی مورد استفاده قرار می گرفت؛ چندان که امروزه می توان اسباب و اثاثیه پهلوی ها از جمله یک پیانوی ۱۰۰ ساله متعلق به فرح دیبا را در عمارت اصلی باغ مشاهده کرد.

 به هر روی ارتش پس از پیروزی انقلاب و در سال ۱۳۷۱ در یک اقدام تحسین برانگیز موزه نظامی خود را در باغ عفیف آباد برپاساخت و درهای آن را به عنوان یک میراث ملی به روی مردم گشود. زیبایی های عمارت باشکوه باغ عفیف آباد و تزیینات چشم نواز آن را باید خودتان از نزدیک ببینید و بر ذوق هنرمندان عصر قاجار آفرین بگویید اما بد نیست بدانید که باغ عفیف آباد بر خلاف دیگر باغ های شیراز تا حدودی به تأسی از باغ های اروپایی شکل گرفته و از این جهت به «ورسای کوچک» معروف شده است.

سعدیه؛ قبله اهل ادب

باغ آرامگاه سعدی واقع در بلوار بوستان که در سال های اخیر توسعه یافته، یکی دیگر از باغ های مشهور و محبوب شیراز است. نخستین آرامگاه این شاعر پرآوازه بیش از ۷۰۰ سال پیش و توسط دوستدارانش ساخته شد اما بر اثر زلزله از میان رفت و بعدها کریمخان زند دستور داد که بر مزار او آرامگاه شکوهمندی بنا کنند. این بنا تا دهه ۱۳۲۰ خورشیدی چندین بار مرمت شد تا این که در این زمان به کلی تخریب و به جای آن بنای کنونی ایجاد شد. این بنا را محسن فروغی از معماران دلبسته به سبک مدرن ساخته و راستش اگر علاقه شدید مردم به سعدی نبود، آنقدرها توجه کسی را جلب نمی کرد! به هر روی، پیرامون آرامگاه باغ بزرگی با باغچه ها و حوضچه های مصفا ساخته شده که گردش در آن خستگی را از تن مسافران می زداید و روح شان را تازه می کند. در این باغ یک حوضخانه زیرزمینی زیبا مشهور به حوض ماهی هم وجود دارد که آب یک قنات قدیمی در آن جاری است و درونش چایخانه سنتی برپا کرده اند.

 باغ نظر بارگاه سفیران خارجی

در مرکز شهر شیراز و در تقاطع بلوار کریمخان زند و خیابان آیت الله طالقانی، باغ نسبتا کوچکی قرار دارد که زمانی یکی از بزرگ ترین و مشهورترین باغ های شیراز بود. این باغ که باغ نظر نام داشت و امروزه بیشتر به عنوان کلاه فرنگی کریم خان و موزه پارس معروف است، در زمانی که کریم خان زند، شیراز را به پایتختی برگزید، در مجاورت ارگ کریمخانی بنا شد. شاه زند در عمارت کلاه فرنگی این باغ که به سبک عمارت هشت بهشت اصفهان ساخته شده بود، سفیران خارجی را به حضور می پذیرفت و از آنان پذیرایی می کرد. حتی بعد از مرگ نیز، پیکر او را در همین عمارت به خاک سپردند. البته حتما می دانید که آغا محمد خان قاجار به خاطر کینه ای که از خاندان زندیه به دل داشت، استخوان های او را از قبر خارج و در زیر یکی از پلکان های کاخ گلستان تهران دفن کرد.  باغ نظر در دوره قاجار، آباد و پابرجا بود و حتی بناهای جدیدی در آن ساخته شد. اما متاسفانه در اواخر این دوره بخش زیادی از آن تخریب شد و به زیر ساخت و ساز رفت. تنها چیزی که باقی ماند کلاه فرنگی کریمخان بود و بخشی از محوطه پیرامونش که بیشتر حالت یک باغچه دارد. در سال ۱۳۱۶ خورشیدی این عمارت زیبا به طور کامل مرمت و تبدیل به موزه شد و تا به امروز درهای آن به روی مردم گشوده است. احتمالا شما تصویر معروفی از کریمخان زند را دیده اید که او را در حال کشیدن قلیان تصویر می کند. این نقاشی زیبا که در دوره خود کریمخان کشیده شده و از این جهت بسیار شبیه چهره واقعی اوست، در بخش شمالی عمارت کلاه فرنگی یا همان موزه پارس قرار دارد.

 نارنجستان قوام

یادگار نوادگان حاجی قوام

نارنجستان قوام، پیش از این که یک باغ باشد، یک خانه- باغ بزرگ است که در قدیم مشابه آن در همه شهرهای ایران – حتی شهرهای کویری – به چشم می خورد. نارنجستان قوام به علت وجود درختان نارنج کهنسال و پربار به این نام شهرت یافته و از آن خاندان قوام الملک شیرازی بوده است که در طول دوره قاجار به تناوب حکومت محلی فارس را برعهده داشتند و نسب شان به «حاجی قوام» ممدوح حافظ شیرازی می رسید. ساخت این بنا در واپسین سال های سده سیزدهم هجری قمری آغاز شد که مقارن بود با سفرهای ناصرالدین شاه قاجار به فرنگ و رواج فرنگی مآبی در هنر و معماری ایران. از این رو معماران و هنرمندانی که این خانه-باغ را پی افکندند و زینت دادند، گوشه چشمی به هنر و معماری اروپا در سده نوزدهم میلادی داشتند. آن چه اهمیت نارنجستان قوام را دو چندان می کند، وجود گرایش های هنری گوناگون در آن است. از یک سو در ازاره های سنگی بنا، حجاری هایی را می بینیم که سنگ نگاره های تخت جمشید را بازآفرینی کرده اند و از دیگر سو، در کاشی  کاری های ضلع جنوبی باغ به تصاویری برمی خوریم که ملهم از نگارگری دوران اسلامی  است و از پی اینها در جای جای بنا نقاشی چهره ها و مناظر اروپایی دیده می شوند. معماری بنا نیز، هم متاثر از سبک دوره قاجار است و هم از سبک دوره زندیه پایه و مایه گرفته است.

نارنجستان قوام در آغاز شامل بخش هایی چون باغ، عمارت بیرونی، عمارت اندرونی، حمام، اصطبل و مکتب خانه بود. اگرچه پاره ای از این بخش ها در گذر زمان از میان رفته اند، اما بخش های اصلی کاملا سالم مانده اند. بخش بیرونی که محل مراجعات خاندان قوام الملک و برگزاری میهمانی ها و آیین ها بوده است، در سال ۱۳۴۵ خورشیدی از سوی بازماندگان این خاندان به دانشگاه شیراز اهدا شد. ابتدا در اختیار موسسه آسیایی قرار گرفت که درباره فرهنگ و تمدن ملل آسیایی پژوهش می کرد و مدیریت آن با پروفسور آرتور پوپ آمریکایی بود، اما پس از درگذشت پروفسور پوپ در سال ۱۳۴۸ به عنوان موزه به روی مردم گشوده شد. برای دیدن نارنجستان قوام باید به خیابان لطفعلی خان زند بروید.

حافظیه؛ زیارتگه رندان جهان

حافظیه یا همان آرامگاه خواجه شمس الدین حافظ شیرازی آنقدر معروف و محبوب است که نیازی به معرفی ندارد و ما فقط به یادآوری چند نکته درباره این باغ زیبا و آرامگاه آن بسنده می کنیم. وقتی حافظ درگذشت، اینجا محل گورستان عمومی شیراز به نام گورستان مصلی بود. اولین ساختمان آرامگاه حافظ حدود ۶۰۰ سال پیش بر مزارش ساخته شد که به مرور زمان از میان رفت. تا این که کریمخان زند، گورستان مصلی را تبدیل به باغی بزرگ کرد و آرامگاه جدیدی بر مزار حافظ برپا ساخت. بناهایی که کریمخان در بخش شمالی و جنوبی باغ مزبور ساخت، همچنان باقی هستند اما کوشک هشت ستونی زیبا و چشم اندازی که روی مزار حافظ بنا شده، متعلق به دهه ۱۳۱۰ خورشیدی است. این کوشک را آندره گدار فرانسوی ساخته و او همان کسی است که ساختمان موزه ایران باستان (موزه ملی) در تهران را بنا کرده و یکی از طراحان آرامگاه فردوسی در توس بوده است. اگر به حافظیه رفتید، صرف چای در چایخانه معروف آن را از دست ندهید که هم فال است و هم تماشا. آرامگاه حافظ در بلوار گلستان قرار دارد.

باغ دلگشا؛ چشم به راه کشف دوباره

باغ دلگشا نیز بسیار کهنسال است و احتمالا قدمت آن به دوره ساسانی بازمی گردد و دست کم ۱۵۰۰ سال عمر دارد. اما نام آن از حدود ۶۰۰ سال پیش در اسناد و کتب تاریخی آمده است. باغ دلگشا در دوره صفویه بزرگ تر و آبادتر شد، اما در جریان تصرف شیراز به دست سپاهیان نادرشاه افشار، آتش گرفت و آسیب فراوان دید. منتهی در دوره زندیه آن را از نو و با طراحی جدید احیا کردند. آن چه امروز می بینیم باغی به وسعت ۷۵ هزار متر مربع است که بیشتر حال و هوای دوره قاجار را دارد و یک عمارت کلاه فرنگی که از همین دوره به یادگار باقی مانده و با وجود زیبایی ها و ارزش های معماری متاسفانه به قدر کافی مورد توجه اهالی شیراز و حتی گردشگران نیست. باغ دلگشا باغی است که تا حد زیادی از یاد رفته و باید از نو شناخته شود. این باغ در خیابان حافظ، نزدیک به پل دروازه اصفهان قرار دارد.

باغ جهان نما؛ زینت دنیا

و بالاخره به هشتمین باغ مهم شیراز می رسیم. یعنی باغ جهان نما که در کتاب های تاریخی از آن با عنوان «زینت الدنیا» یاد شده است. سابقه باغ جهان نما به پیش از دوره تیموری بازمی گردد، زیرا طبق برخی روایات تاریخی وقتی در ۸۰۰ سال پیش، تیمور گورکانی یا همان تیمور لنگ به شیراز آمد، در این باغ رحل اقامت افکند و حتی دستور داد که شبیه آن را در سمرقند بسازند. در دوره زندیه نیز باغ جهان نما مثل دیگر عمارات شیراز توسط کریمخان زند مرمت و از نو طراحی شد، اما متاسفانه در ازمنه بعدی آسیب های زیادی دید و امروز بخش هایی از آن بیشتر شبیه یک پارک جدید است تا یک باغ تاریخی و البته این واقعیت، از زیبایی های آن کم نمی کند و نباید باعث انصراف شما از دیدن هشتمین باغ از هشت بهشت شیرازی شود. باغ جهان نما در تقاطع خیابان های حافظ و نفت قرار دارد.

نویسنده: ندا حبیب الله

۰۴-۰۲-۱۳۹۳

نگاهی به شاهچراغ؛ سومین زیارتگاه بزرگ ایران

چشم و چراغ شیراز

پس از آستان حضرت علی بن موسی الرضا(ع) در شهر مشهد و بارگاه حضرت معصومه(س) در شهر قم، آستان حضرت احمد بن موسی(ع)، معروف به شاهچراغ، سومین زیارتگاه بزرگ ایران است. این آستان علاوه بر قداستی که دارد، از نظر تاریخ و هنر و معماری حائز اهمیت فراوان است و پیرامون آن آثار تاریخی درخور توجهی جای گرفته اند. در این صفحه می خواهیم در مجموعه آستان شاهچراغ شامل بقعه احمد بن موسی(ع) در مرکز شهر شیراز به گردش درآییم و بقعه امامزاده میرمحمد و دو مسجد پیوسته با زیارتگاه شاهچراغ را نیز به شما معرفی کنیم.پیش از آن این توضیح را بیفزاییم که در شب های ماه مبارک رمضان، در آستانه شاهچراغ برنامه های مذهبی مختلفی برگزار می شود که کم و کیف آنها را می توانید از طریق مراجعه به نشانی اینترنتی www.shahecheragh.com یا از طریق تماس با شماره تلفن ۰۷۱۳۲۱۳۱۲۰۳ (روابط عمومی آستان) به دست آورید. اگر شب های قدر در شیراز هستید، مراسم احیا در آستان شاهچراغ را از دست ندهید که با شکوه هرچه تمام تر برگزار می شود.

شاهچراغ کیست و چرا به شیراز آمد؟

شاهچراغ را فرزند امام موسی کاظم (ع)می دانند. برای این امام بزرگوار بین ۳۸ تا ۴۱ فرزند برشمرده اند که یکی از آنها «احمد بن موسی» معروف به شاهچراغ است، اما اینکه چرا او به شیراز آمد و پیکرش در این شهر آرام گرفت، حکایتی دور و دراز اما شنیدنی دارد.  هارون الرشید – همان که امام کاظم(ع) را سال ها به زندان افکند – در اواخر عمر به خراسان رفت تا شورش هایی را که در آنجا به پا خاسته بود، سرکوب کند اما در توس بیمار شد و همانجا از دنیا رفت (قبر او کنار قبر امام رضا(ع) و در پایین پای حضرت قرار دارد).  هارون پیش از مرگ، قلمرو وسیع خلافت عباسی را میان سه فرزندش، امین، مامون و قاسم( موتمن) تقسیم کرد و مقرر داشت که این سه به ترتیب پس از مرگ او به خلافت برسند. امین که پیش از برادران بر تخت خلافت تکیه زد، خیلی زود به این فکر افتاد که دو برادر دیگر را از ولایت عهدی محروم کند. او در این راه با مخالفت سرسختانه برادرش مامون مواجه شد که بر خراسان حکومت می کرد و به خاطر ایرانی بودن مادرش، از حمایت مردم خراسان برخوردار بود.

مامون علاوه بر جلب پشتیبانی ایرانیان، کوشید تا شیعیان را نیز طرفدار خود کند و از این رو تصمیم گرفت تا امام رضا(ع) را از مدینه به مرو فرابخواند و به عنوان ولیعهد خویش معرفی کند. امام حیله مامون را دریافته بود و نمی خواست که منصب ولایت عهدی را بپذیرد، اما وقتی متوجه شد در این راه نه مختار، بلکه مجبور است، با اکراه زیاد و با شرط و شروط فراوان به سوی مرو حرکت کرد. حضور امام رضا(ع) در خراسان که اکثریت مردمانش از دوستداران خاندان اهل بیت بودند، موجب تقویت شیعه در خراسان و سراسر ایران شد و مامون که موفق شده بود برادرش امین را شکست دهد و به قتل برساند، از این موضوع به هراس افتاد. بنابراین تصمیم گرفت که مقر خلافت خود را از شهر مرو در خراسان به شهر بغداد در عراق منتقل کند و حین همین جا به جایی بود که امام رضا(ع) را در دهکده سناباد توس (مشهد کنونی) مخفیانه مسموم کرد و به شهادت  رساند.

هم زمان با سفر تاریخی امام رضا(ع) از مدینه به مرو، تعداد زیادی از اعضای خانواده پرجمعیت ایشان به ایران آمدند.

این عده وقتی از تغییر سیاست مامون و تلاش او برای توطئه علیه امام آگاه شدند، تصمیم گرفتند به کمک ایشان بشتابند. از جمله اینان یکی هم برادرشان احمد بن موسی بود که همراه با تعداد دیگری از برادران در شیراز با عمال خلافت عباسی درگیر شد و به طرز فجیعی به شهادت رسید. گفته اند احمد بن موسی در خانه ای که اکنون آرامگاه اوست، تا آخرین نفس جنگید و چون به شهادت رسید، خانه اش را به آتش کشیدند؛ به گونه ای که جسدش سوخت و زیر خروارها خاک و خاکستر دفن شد. می گویند که تا چند قرن بعد کسی از محل دفن او خبر نداشت، تا اینکه در زمان عضد الدوله دیلمی و به روایتی در زمان اتابکان فارس-سعدی شیرازی در زمان همین اتابکان زندگی می کرد- به طور اتفاقی نشانه هایی از محل دفن احمد بن موسی به دست آمد و از همان زمان بود که نخستین بقعه بر مزار وی ساخته شد. باید توجه داشت که روایات منسوب به زندگی و احوال شاهچراغ یک دست و هماهنگ نیستند و بنابراین ابهامات زیادی در این باره وجود دارد اما آن گونه که شیخ مفید روایت کرده است، احمد بن موسی بسیار مورد توجه و احترام پدرش؛ امام موسی کاظم(ع) بود.

چرا احمد بن موسی شاهچراغ لقب گرفت؟

لقب شاهچراغ برای احمد بن موسی(ع) اصالت چندانی ندارد و منشا آن داستان ها و بلکه افسانه هایی است که در منابع متأخر تاریخی آمده است، اما این داستان ها بر دل شیرازی ها خوش نشسته؛ چندان که احمد بن موسی را شاهچراغ خوانده و سایر مردم ایران نیز از آنها پیروی کرده اند. طبق یکی از این داستان ها، در زمان عضدالدوله دیلمی (تقریبا ۱۱۰۰سال پیش) خانه و محل دفن احمد بن موسی، تبدیل به تلی از خاک شده بود و در پایین آن پیرزنی تنها زندگی می کرد. پیرزن می دید که شب های جمعه در بالای تل، چراغی پرفروغ روشن می شود- بی آن که کسی روی تل باشد. او با خود فکر کرد که حتما زیر این تل یکی از اولیای خدا به خاک سپرده شده است. بنابراین موضوع را به عضدالدوله دیلمی، امیر بزرگ و شیعه مذهب آل بویه اطلاع داد. او نیز برای بررسی موضوع به خانه پیرزن آمد و از وی خواست که هر وقت چراغ روشن شد، خبر دهد. نیمه های شب، وقتی پیرزن روشنایی چراغ را دید، سراسیمه بر بالین عضدالدوله آمد و هیجان زده، بانگ برآورد: «شاه! چراغ، چراغ» و از اینجا بود که بعدها و پس از کشف مدفن احمد بن موسی، او را شاهچراغ خواندند. ما این روایت را به نقل از کتاب «قیام سادات علوی» نوشته «علی اکبر تشید» آوردیم و تحقیق درباره صحت و سقم آن را به پژوهندگان تاریخ

می سپاریم.

بازمانده روزگار سعدی و حافظ

اگر بپذیریم که نخستین بار در دوران عضدالدوله دیلمی، مدفن احمد بن موسی(ع) پیدا شد، آنگاه باید نخستین ساختمان آرامگاه او را مربوط به بیش از هزار سال پیش بدانیم. منتها این آرامگاه در طول تاریخ نه تنها به علت گسترش کالبدی بلکه به علت زلزله های زیادی که شیراز را لرزانده و خرابی فراوان به بار آورده، بارها و بارها بازسازی شده است و نشانی از ساختمان اولیه آن در دست نیست. طبق برخی روایات تاریخی، نخستین آرامگاه شاهچراغ در سده ششم هجری و در زمان حکومت اتابکان فارس، معروف به اتابکان سلغری ساخته شد و مخارج آن توسط اتابک بزرگ، «سعد بن زنگی» تأمین شد. این سعد بن زنگی همان کسی است که شاعر بزرگ، سعدی شیرازی کتاب گلستان را به فرزند او – ابوبکر بن سعد – هدیه کرده و تخلص سعدی نیز از نام سعد بن زنگی گرفته شده است. بعدها یکی از بانوان نیکوکار دربار به نام ملکه «تتش خاتون» دستور داد که گنبد جدیدی را برفراز آرامگاه شاهچراغ بسازند و مدرسه و مقبره خودش را نیز در جوار آرامگاه بنا کنند. این تتش خاتون، مادر یکی از حکمرانان فارس و اصفهان به نام «شاه شیخ ابواسحاق اینجو» بود که حاکمی  مردم دار، هنرپرور اما خوشگذران به شمار می آمد و وقتی دوره حکومتش سرآمد، خواجه حافظ شیرازی در وصفش با آه و افسوس چنین سرود که:

راستی خاتم فیروزه بواسحاقی   خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود

اولین مرحله ساخت

اولین مرحله ساخت آرامگاه شاهچراغ اندکی پیش از تولد سعدی و دومین مرحله آن در زمان حافظ رقم خورده است.

در دوره صفویه، یعنی از زمانی که شیعه ۱۲امامی مذهب رسمی  ایران اعلام شد و توجه به بقاع متبرکه امامان و امامزادگان فزونی گرفت، دوره دیگری از بازسازی و گسترش آرامگاه شاهچراغ آغاز شد. متاسفانه زلزله مهیب سال ۹۹۶ هجری قمری، خیلی از بخش های بازسازی شده را از میان برد. در دوره قاجار نیز کارهای زیادی در حرم شاهچراغ صورت گرفت که باز در اثر زلزله های اواخر دوره قاجار آسیب دید. بنابراین آنچه امروزه در بقعه شاهچراغ دیده می شود، عمدتا مربوط به دوره قاجار و پس از آن است و گنبد فعلی که از نمادهای شهر شیراز به شمار می رود، در سال ۱۳۳۶ خورشیدی ساخته شده

 است. این آرامگاه باشکوه که در زمینی به وسعت حدود شش هکتار واقع شده، از نظر معماری و هنری اهمیت فراوانی دارد. برای نمونه، آینه کاری های گنبدخانه و رواق های پیرامون حرم، نقطه اوج و ذروه کمال این هنر در ایران است. همچنین کاشی کاری ها، مقرنس کاری ها، خاتم کاری ها و سایر هنرهای به کار رفته در ساختمان بقعه از بهترین نمونه ها در ایران هستند.

از سکه های باستانی تا قرآن های خطی

تاریخ دور و دراز آرامگاه شاهچراغ و آثاری که در طول تاریخ به این مزار شریف هدیه شده است، ایجاب می کرد که موزه ای در آنجا ساخته شود. این موزه در سال ۱۳۴۴ آغاز به کار کرد و اکنون در فضایی به وسعت ۱۱۰۰ متر پذیرای علاقه مندان تاریخ و فرهنگ و هنر است. مجموعه های موزه شاهچراغ عبارتند از:

۱- مجموعه سفال ها که ۶۰۰ قطعه سفال شامل ظروف، تابوت، پیه سوز و یکرک را دربر می گیرد و بسیاری از آنها برای دوران پیش از اسلام است.

۲- مجموعه آثار فلزی شامل سلاح های مربوط به شاهان و شاهزادگان صفوی و قاجار، گلدان های مینا کاری یا قلمزنی شده، شمعدان، چاقو، زیورآلات و از این قبیل.

۳- مجموعه سکه ها شامل ده ها سکه از دوران اشکانی و ساسانی به بعد.

۴- مجموعه نسخه های خطی و اسناد آستان شاهچراغ از جمله تعداد زیادی قرآن های نفیس خطی، کتاب های دعا، کتاب های علمی  و ادبی، وقف نامه های مربوط به حرم  برخی از قرآن های موجود در این مجموعه بیش از ۸۰۰ سال قدمت دارند.

۵- آثار آیت الله سید عبدالحسین دستغیب شامل اسناد و مدارک و برخی از لوازم شخصی ایشان.

۶- درها و معجرهای قدیمی حرم که بر اثر قدمت زیاد به موزه منتقل شده اند و از حیث زیبایی و نفاست در زمره بهترین آثار موزه شاهچراغ هستند.

مدفونین آستانه شاهچراغ

هرجای ایران که آرامگاه یکی از بزرگان دینی باشد، می توان مزار بسیاری دیگر از مشاهیر و مفاخر کشور را سراغ گرفت. آرامگاه شاهچراغ از این قاعده مستثنا نیست. در طول سده های گذشته، بزرگان زیادی در جوار بقعه شاهچراغ به خاک سپرده شده اند که متأسفانه نشانه های مزار بسیاری شان از میان رفته اما از میان مزارهایی که باقی مانده، می توانیم چند تایی را که معروف تر ند، بدین ترتیب نام ببریم:

۱- صادق خان زند؛ برادر کریم خان زند که به دست آغا محمد خان قاجار کشته شد.

۲- جعفرخان زند؛ برادر زاده کریم خان زند و پدر لطفعلی خان زند که توسط آقا محمد خان قاجار کشته شد.

۳- میرزا شفیع وصال شیرازی؛ شاعر و خوشنویس نامدار اوایل دوره قاجار.

۴- وقار شیرازی؛ فرزند بزرگ میرزا شفیع وصال که همچون پدرش در خوشنویسی شهرت و مهارت بسیار داشت و در فقه و اصول و ادبیات و حکمت نیز صاحب مقام بود.

۵- حکیم شیرازی؛ دومین فرزند میرزا شفیع وصال که شاعر و حکیم بود.

۶- میرزا محمد داوری شیرازی؛ سومین فرزند میرزا شفیع وصال که در علوم ادبی، ریاضی، حکمت و در هنر خط و نگارگری، صاحب نام بود.

۷- دو تن دیگر از فرزندان میرزا شفیع وصال به نام های ابوالقاسم شیرازی و توحید شیرازی که هر دو اهل علم و ادب و هنر بودند.

۸- مجدالاشراف؛ عارف و حکیم بزرگ شیراز در اواخر دوره قاجار.

یادگار کشورگشا، ردپای شاعر

در همسایگی آستانه حضرت احمد بن موسی(ع) یکی از مساجد قدیمی ایران قرار گرفته که اگرچه تاریخ و بنایی مستقل از آستان شاهچراغ دارد، اما حیف است که مزار شاهچراغ را زیارت کنید و از دیدن آن بی بهره بمانید. مسجد جامع عتیق از این جهت عتیق خوانده می شود که قدیمی ترین مسجد شیراز و از آن مهم تر، کهن ترین اثر تاریخی موجود در این شهر است و حول و حوش ۱۱۵۰ سال قدمت دارد. بانی این بنا، عمرو لیث صفاری، برادر و جانشین یعقوب لیث صفاری است. صفاریان از این جهت که یکی از نخستین سلسله های ایرانی نژاد ایران در دوران پس از اسلام را بنیان نهادند و به رویارویی با خلفای عباسی بغداد پرداختند، در تاریخ ایران هم معروف اند و هم محبوب؛ خصوصا مردم سیستان که صفاریان متعلق به آن خطه بودند، این سلسله را بسیار ارج می نهند. مسجدی که عمرولیث ساخت تا قرن ها معتبرترین مسجد شیراز بود. ابن بطوطه که پنج قرن پس از عمرولیث، مسجد عتیق را دیده، در وصف آن نوشته است: یکی از زیباترین مساجد است که صحن آن با سنگ های مرمر فرش شده. شب های تابستان این صحن را با آب می شویند تا پذیرای بزرگان شهر برای برپایی نماز مغرب و عشا باشد. البته آنچه عمرولیث ساخت، در طول زمان دچار تغییر و تحول زیاد شد و امروزه تنها چیزی که از دوره صفاریان باقی مانده، بخش هایی از شبستان اصلی مسجد است و بقیه بخش ها در دوره های مختلف تاریخی شکل گرفته اند؛ چندان که مسجد عتیق، کلکسیونی است از سبک های مختلف معماری، به ویژه از سده دهم و یازدهم هجری قمری. یکی از بخش های زیبای مسجد عتیق شیراز، بنای سنگی کوچک و چشم نوازی است که در میانه صحن مسجد جای گرفته و آن را خدای خانه می نامند. این بنا در سال ۷۵۱ هجری قمری به دستور شاه شیخ ابواسحاق اینجو ساخته شده و محل نگهداری نسخه های قرآن بوده است. البته برخی پژوهشگران می گویند که خدای خانه قبل از ابواسحاق اینجو هم وجود داشته و او فقط آن را توسعه داده است. این بنا که مجموعا ۱۲۰ متر مساحت دارد، یک بار توسط شاه عباس اول صفوی و یک بار هم در سال ۱۳۲۰ خورشیدی بازسازی شده و از زیبایی های آن کتیبه نفیسی است به خط خوشنویس بزرگ سده هشتم هجری، «یحیی جمالی».

از همه اینها که بگذریم، یک موضوع دیگر هست که ارزش تاریخی خدای خانه را دو چندان می کند و آن این که خواجه شمس الدین حافظ شیرازی که خود از حافظان قرآن بود و کتاب خدا را با چهارده روایت مختلف در اصول تجوید از بر داشت، برای مدتی متولی خدای خانه و مسوول قرآن های موجود در آن بود. بدین ترتیب، نام مسجد عتیق با نام دو تن از بزرگان تاریخ ایران گره خورده است، یکی جنگجو و کشورگشا به نام عمرولیث صفاری و دیگری شاعر و عارف به نام حافظ.

بقعه میرمحمد و آرامگاه آیت الله دستغیب

نزدیک به آرامگاه احمد بن موسی(ع) و در گوشه ای از صحن وسیع آرامگاه، یکی از برادران او به نام «میرمحمد» به خاک سپرده شده است. از آثار و احوال او اطلاع زیادی در دست نیست؛ چندان که نمی دانیم بقعه کوچک اما زیبای او نیز دقیقا چه زمانی و به همت چه کسانی ساخته شده است. آنچه امروزه می بینیم، بنایی است شامل یک ایوان ورودی با چهار ستون چوبی و دیواری مزین به کاشی های لعابدار و تالار وسیعی که با سنگ مرمر سبز و درخشان فرش شده است. ضریح نقره ای میرمحمد، تاریخ سال ۱۳۰۶ قمری را دارد و پیداست که در سال های پایانی سلطنت ناصرالدین شاه قاجار ساخته شده. بقیه بخش های بنا، کمابیش حال و هوای معماری دوره زندیه و قاجاریه را تداعی می کند. از آن جمله گنبد کاشی کاری شده آرامگاه که مثل دیگر گنبدهای شیراز، به اصطلاح معماران قدیم گلابی شکل است، یعنی قوس پایین گنبد نسبت به ساق گنبد انحنای زیادی دارد.   در جوار آرامگاه میرمحمد، مقبره آیت الله شهید سید عبدالحسین دستغیب قرار دارد. او از روحانیان و مبارزان مشهور شیراز در دوران انقلاب اسلامی  و امام جمعه شیراز بود تا این که در سال ۱۳۶۰ به دست گروهک تروریستی منافقین به شهادت رسید و در بقعه میرمحمدبه خاک سپرده شد.

مسجدی که خیلی قدیمی است!

از دیگر آثار مذهبی و تاریخی پیوسته با آستان شاهچراغ، مسجد نو شیراز است. این مسجد در سال های آغازین سده هفتم هجری قمری به دستور اتابک، سعد بن زنگی ساخته شده و اکنون بیش از ۷۰۰ سال قدمت دارد. با این وصف، چرا به آن مسجد نو می گویند؟ این نامگذاری در مقایسه با مسجد عتیق است که بیش از هزار و صدسال قدمت دارد، وگرنه مسجد نو، بعد از مسجد جامع عتیق، دومین اثر کهن موجود در شهر شیراز به شمار می رود و در زمان خود «مسجد اتابک» خوانده می شده است. گفته اند که محل مسجد نو، زمانی اندرونی خانه اتابک سعد بن زنگی بود اما وقتی دختر اتابک به سختی بیمار شد، نذر کرد که در صورت بهبودی، بخشی از خانه را تبدیل به مسجد کند و چون نذرش برآورده شد، چنین کرد و آن خانه تبدیل به مسجد امروزی شد. متاسفانه زلزله های مهیبی که همواره شیراز را به ویرانی کشانده، به مسجد نو نیز آسیب فراوان رسانده و چنان که از منابع تاریخی برمی آید، این مسجد دست کم سه بار از دوره صفویه به بعد، خراب و بازسازی شده است.

مسجد نو به سبک و سیاق مساجد کلاسیک ایرانی، به صورت چهار ایوانی و به دور یک صحن مرکزی ساخته شده است. این صحن با ابعاد ۲۰۰ در ۱۰۰ متر بزرگ ترین صحن در تمام مساجد ایران است و یک هکتار وسعت دارد. به همین خاطر در گذشته، درختان زیادی از جمله درختان میوه در صحن کاشته بودند و آن را به باغی مصفا تبدیل کرده بودند. جوی آبی هم از میان مسجد می گذشت که بر صفای آن می افزود و مردم را برای عبادت و تفرج به صحن مسجد می کشاند.  متاسفانه در دوره معاصر درختان مسجد را یکی یکی بریدند و بعد هم سقف آهنی و زمختی را برفراز آن برپا کردند. امید که به همت متولیان میراث فرهنگی، این مسجد باشکوه، زیبایی گذشته خود را بازیابد.

نویسنده: رضا ستوده /سایت آستان شاهچراغ

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Buy now